ادبیّات حماسی                                                      رستم و اشکبوس

خروش سواران و اسپان ز دشت                    ز بهرام و کیوان همی برگذشت

بازگردانی: صدای اسبان و سواران از دشت بلند شد و از ستاره بهرام و کیوان نیر عبور کرد.

خروش: فریاد / سواران واسپان: تناسب / بهرام: ستارۀ مریخ / کیوان: ستارۀ زحل / بهرام و کیوان: تناسب / همی برگذشت: عبور می کرد/ واج آرایی «ا» و «ش».

همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل                   خروشان دل خاک در زیر نعل

بازگردانی: شمشیر و ساعد جنگجویان از خون مانند سنگ لعل، سرخ شده بود و دل زمین از کوبیدن نعل به فغان درآمده بود.

تیغ: شمشیر / ساعد: میان مچ و آرنج / لعل: سنگ قیمتی / تیغ و ساعد لعل بود: تشبیه بلیغ / خروشان: فریاد زنان و ناله کنان / دل خاک: استعاره مکنیه / نعل و لعل: جناس.

برفتند ازان جای شیران نر                           عقاب دلاور برآورد پر

بازگردانی: ( از ترس) شیران نر و عقابان تیزپرواز از میدان جنگ دور شدند.

شیر و عقاب: تناسب / برآورد: بالا آورد / پر برآورد: کنایه از پرواز کرد / عقاب دلاور: استعاره مکنیه / نر، پر: جناس ناهمسان.

نماند ایچ با روی خورشید رنگ                     به جوش آمده خاک بر کوه و سنگ

بازگردانی: خورشید نیز از ترس رنگش پریده بود و خاک و سنگ کوه به جوش آمده بود.

ایچ: هیچ / بر روی خورشید رنگ نماند: رنگش پرید، کنایه از ترسیدن، جانبخشی، اغراق / به جوش آمده: استعاره مکنیه

به لشکر چنین گفت کاموس گرد                     که گر آسمان را بباید سـپرد

همه تیـغ و گـــرز و کـمند آورید                    به ایرانیان تــنگ وبند آورید

بازگردانی: کاموس پهلوان به لشگر اینچنین گفت که اگر لازم باشد آسمان را نیز طی می کنیم، همگان شمشیر و چماق و کمند را آماده کنید. به ایرانیان سخت بگیرید و ایشان را اسیر کنید.

کاموس: فرمانده تورانی / گرد: پهلوان / سپردن: درنوردیدن، پیمودن، بن فعل: سپرد، سپر / تیغ: شمشیر / گرز: چماق / کمند: طناب /تیغ و گرز و کمند: تناسب / بند: ریسمان / تنگ: در برابر گشاد / تنگ آوردن: در تنگنا گذاشتن، به ستوه آوردن /  بند آوردن: کنایه از اسیر کردن.

دلیری کجـــا نام او اشکــبوس                        همی بر خروشید بر سان کوس

بازگردانی: پهلوانی که نام او اشکبوس بود به مانند طبل خروشید و فریاد زد.

کجا: که /  اشکبوس: پهلوان تورانی / بر خروشید: فریاد کشید / کوس: طبل بزرگ / اشکبوس : مشبّه / برسان : به مانند، ادات تشبیه / کوس : مشبّهٌ‌به / وجه شبه: برخروشیدن.

بیامد که جــــوید ز ایران نبرد                        سر هم نبرد اندر آرد به گرد

بازگردانی: آمد که از لشکریان ایران حریفی پیدا کند و با حریف خود بجنگد و او را شکست دهد.

نبرد : حریف / گرد: خاک، مجاز از زمین / ایران: مجاز از لشکر ایران / نبرد: جنگ / اندر: در / سر هم نبرد به گرد آورد: کنایه از شکست داد، برابر با پوزه کسی را به خاک بمالید.

بشد تیز رهّام با خـود و گبر                       همی گرد رزم اندر آمد به ابر

بازگردانی: رهّام با کلاه خود و زره ( مسلّح ) خیلی سریع به میدان جنگ رفت و به خاطر شدت رزم، گرد و خاک به آسمان رسید.

بشد: رفت / تیز: تند / خود: کلاهخود/ گبر: زره، خفتان، جوشن / خود و گبر: تناسب / رزم: جنگ / همی گرد رزم اندر آمد به ابر:کنایه از شدت رزم، اغراق / اندر: در / ابر و گبر: جناس ناقص اختلافی / خود، گبر، رزم: مراعات نظیر / واج آرایی «ر».

برآویخت رهّام با اشکــبوس                        برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس

معنی : رهّام با اشکبوس گلاویز شد و صدای بوق و کوس از هر دو سپاه بلند شد .

برآویخت: جنگ کرد ، گلاویز شد، بن فعل: آویخت و آمیز  / رهام: پهلوان ایرانی / برآمد: بالا آمد، بلند شد / بوق: شیپور / کوس: طبل بزرگ / بوس و کوس: تناسب.

به گرز گران دست برد اشکبوس                  زمین آهنین شد سپهر آبنوس

معنی: اشکبوس دست به گرز سنگین خود برد و جنگ را آغاز کرد. زمین آهنین شد و آسمان همانند چوب آبنوس تیره و پر گرد و غبار گردید.

گرز: چماق / گران : سنگین / آبنوس: درختی است که چوب آن سیاه، سخت ، سنگین و گرانبهاست / زمین آهنین شد: زمین سفت وسخت شد یا زمین پر از زره شد / زمین و سپهر: تضاد و تناسب یا مراعات نظیر / سپهر آبنوس شد: کنایه از این که گرد و خاک بلندشد و چشم چشم را نمی دید، اغراق از سختی رزم، تشبیه بلیغ .

برآهیخت رهّام گـــرز گـــران                      غمی شد ز پیـــکار دست سران

بازگردانی: رهّام گرز سنگینش را برداشت. دست دو پهلوان از جنگیدن با گرز خسته شد.   

برآهیخت : بیرون کشید، بن فعل: برآهیخت و برآهیز / گران : سنگین / غمی شد: غمین شد، خسته شد / پیکار: جنگ / سران : سرداران و فرماندهان / سران ، گران: جناس ناقص اختلافی / پیکار: جنگ.

چو رهّام گشت از کشانی ستوه                    بپیچید زو روی و شد سوی کوه

بازگردانی: وقتی که رهّام از دست اشکبوس خسته شد، از او گریخت و به سمت کوه رفت.

چو: هنگامی که / ستوه: درمانده، خسته / بپیچید زو روی : کنایه از گریختن / شد: رفت.

ز قلب سپه اندر آشفــت توس                     بزد اسب کــاید بر اشکــــبوس

بازگردانی: توس فرمانده سپاه که در مرکز سپاه بود، خشمگین شد و اسبش را هِی کرد تا به سوی اشکبوس بوود.

قلب : مرکز / برای قلب سپه دو حرف اضافه آمده که ویژگی سبک خراسانی است / اندرآشفت: خشمگین شد.

تهمتن برآشفت و با توس گفت                    که رهّام را جام باده ست جفت

بازگردانی: رستم خشمگین شد و به توس گفت که رهّام اهل بزم و شرابخواری است و مرد جنگیدن نیست.

تهمتن: درشت اندام، لقب رستم / با: به / توس: فرمانده ایرانی / جفت: زوج / جفت بودن: کنایه از همنشین بودن / رهّام: پهلوان ایرانی / باده: می، شراب / رهّام را جام باده ست جفت: کنایه از اینکه مرد جنگ نیست و فقط کار زنانه را می برازد / گفت و جفت: جناس.

تو قلب سپه را به آیین بدار                        من اکنون پیاده کنم کارزار

بازگردانی: تو مرکز سپاه را به سامان نگه دار. من اکنون پیاده به جنگ می‌روم.

قلب: مرکز سپاه / به آیین: به سامان، مرتب / بدار: نگه دار/ کارزار : جنگ.

کمان به زه را به بازو فکند                        به بند کمر بر ، بزد تیر چند

بازگردانی: رستم کمان آماده برای تیراندازی را به بازو افکند و به کمربندش هم چند تیر زد.

زه : چله کمان، وتر / کمان به زه : کنایه از آماده / کمان، زه و تیر: تناسب / بازو و کمر: تناسب / کمر: کمربند / برای بند کمر دو حرف اضافه آورده: ویژگی سبک خراسانی

خروشید کای مرد رزم آزمای                     هماوردت آمد مشو باز جای

بازگردانی: فریاد زد که ای مرد جنگجو، حریف تو آمد. از میدان جنگ نگریز.

خروشید: فریاد زد /  رزم آزمای: جنگ جو / هماوردت: حریف / « ت » در کلمه هماوردت: مضافٌ الیه / مشو: مرو / باز: سوی / مشو باز جای: کنایه از اینکه نگریز.

کشانی بخندید و خیره بماند                        عنان را گران کرد و او را بخواند

بازگردانی: اشکبوس کشانی خندید و تعجّب زده شد، افسار اسب را کشید و ایستاد و او را صدا کرد.

خیره: شگفت زده / عنان: افسار / عنان را گران کرد: کنایه از نگه داشتن اسب / بخواند: صدا کرد / گران: سنگین

بدو گفت خندان که نام تو چیست                  تن بی سرت را که خواهد گریست؟

بازگردانی: به او گفت که تو چه نام داری؟ پس از مرگت چه کسی برایت سوگواری خواهد کرد؟

مصراع دوم: کنایه از اینکه حتماً می میری / تن و سر: تناسب / را: برای.

تهمتن چنین داد پاسخ که نام                     چه پرسی کزین پس نبینی تو کـام

بازگردانی: رستم پاسخ داد، چرا نام مرا می‌پرسی؟! ( نپرس ) که از این پس تو به آرزویت نمی‌رسی.

تهمتن : لقب رستم / چه پرسی: استفهام انکاری / کزین: که از این / کام: سقف دهان، مجاز از آرزو و مراد / نبینی تو کام: کنایه از بدبختی / نام و کام: جناس.

مرا مادرم نام مــرگ تو کرد                       زمانه مـــرا پتک ترگ تو کرد

بازگردانی: مادرم نام مرا مرگ تو نهاد، روزگار مرا ابزاری برای مرگ تو قرار داده است.

زمانه: روزگار، جانبخشی / پتک: چکش ، تشبیه بلیغ / ترگ: کلاهخود / مرگ و ترگ: جناس / مصراع اوّل واج آرایی صامت « م» دارد / قافیه: مرگ و ترگ، ردیف: تو کرد / مرگ و ترگ: جناس ناقص اختلافی / بیت دارای طنز است. / پتک : چکش / ترگ: کلاه خود.

« را » درعبارت ( مرا مادرم نام مرگ تو کرد ) در مصراع اوّل از نوع فکّ اضافه است. یعنی مادرم نام  مرا مرگ تو گذاشت.

کشانی بود گفـــت بی بارگی                          به کشتن دهی سر به یکبارگی

بازگردانی: کشانی گفت : بدون اسب هم اکنون خودت را به کشتن می دهی.

باره : اسب / سر: مجازاً از وجود / یک بارگی: یکدفعه.

تهمتن چنین داد پاسخ بدوی                       که ای بیهده مرد پرخاشجوی،

پیاده ندیدی کــه جنـگ آورد                       سر سرکشان زیر سنگ آورد؟

بازگردانی: رستم این گونه پاسخ داد که ای جنگ جویی که بیهوده می جنگی، آیا ندیده ای که انسان پیاده به جنگ آید و پیروز شود و زورگویان و سرکشان را نابود کند؟

موقوف المعانی / پرخاشجو: ستیزه جو، جنگ جو / جنگ و سنگ: جناس ناقص اختلافی / سرکش: یاغی، زورگو / سر زیر سنگ آورد:  کنایه از شکست دادن و کشتن / بیت دوم استفهام انکاری دارد / مصراع دوم بیت دوم واج آرایی « س » دارد.

به شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ                 سوار اندر آیند هر سه به جنگ؟

بازگردانی: آیا در شهر تو شیر نهنگ و پلنگ سواره به جنگ می آیند؟

شهر و شیر: جناس / بیت دارای تحقیر و تمسخر اشکبوس است / شیر، نهنگ و پلنگ: نماد قدرت و شجاعت، تناسب / بیت استفهام انکاری دارد / واج آرایی «ن».

هم اکنون تو را ای نبرده سوار                   پیاده بیاموزمت کارزار

بازگردانی: اکنون به جنگ تو می‌آیم ای جنگجوی سوار و پیاده جنگیدن را به تو می آموزم.

نبرده: جنگ جو / کارزار: جنگ / بیت : آموزش پیاده جنگیدن ، تحقیر و تمسخر اشکبوس

پیاده مرا زان فرستاده توس                       که تا اسب بستانم از اشکبوس

بازگردانی: توس مرا پیاده فرستاده است تا اسب از تو بگیرم.

توس : فرمانده سپاه ایران / بیت : تحقیر و تمسخر اشکبوس / ستاندن: گرفتن، بن فعل: ستاند، ستان.

کشانی پیاده شود، همچو من                      بدو روی خندان شوند انجمن

بازگردانی: اشکبوس کوشانی همانند من پیاده شود و مردم او را مسخره کنند و به او بخندند .

همچو: همانند / انجمن: مجاز از مردم / مصراع دوم کنایه از تمسخر کردن/ بیت دارای تشبیه است.

پیاده به از چون تو پانصد سوار                  بدین روز و این گردش کارزار

بازگردانی: در این روزگار و در چنین دورانی یک، بهتر از پانصد سوار همانند تو است / بیت تشبیه دارد.

به: بهتر / چون: مانند / گردش : مجازاً محل، میدان / پیاده و سوار: تضاد.

کشانی بدو گفت با تو سلیح                        نبینم همی جز فسوس و مزیح

بازگردانی: اشکبوس کوشانی به او گفت با تو سلاحی به غیر از مسخره کردن و شوخی نمی‌بینم.

سلیح: جنگ افزار، ممال سلاح / فسوس: مسخره کردن / مزیح: غیر جدّی بودن، ممال مزاح.

بدو گفت رستم که تیر و کمان                     ببین تا هم اکنون سرآری زمان

بازگردانی: رستم به او گفت کافی است که تیر و کمانم را نگاه کنی تا از ترس بمیری.

تیر و کمان: مراعات نظیر / سرآری: پایان آوری/ سرآری زمان: کنایه از بمیری، زمان تو به پایان رسیده است / کمان و زمان: جناس ناقص اختلافی.

چو نازش به اسب گران مایه دید                 کمان را به زه کرد و اندر کشید

بازگردانی: زمانی که رستم دید افتخار او به اسب گرانبهایش است، کمان را آماده‌ تیراندازی کرد.

کمان و زه: تناسب / ناز: افتخار / گران مایه: گران ارج / به زه کرد: آماده کرد / بیت: واج آرایی دارد.

یکی تیز زد بر بر اسب اوی                        که اسب اندر آمد ز بالا به روی

بازگردانی: تیری به پهلوی اسب او زد که اسب با سر به زمین افتاد و مرد.

بر اوّل: به / بر دوم: پهلو/ بر اوّل و بر دوم: جناس تام / اوی و روی : جناس ناقص اختلافی / از بالا به روی اندرآمد: سکندری خورد / اسب: تکرار

بخندید رستم به آواز گفت                          که بنشین به پیش گران مایه جفت

بازگردانی: رستم خندید و با صدای بلند گفت: بنشین پیش اسب دلبندت و غم اش را بخور ( برایش ماتم بگیر ).

آواز: صدای بلند / گفت و جفت : جناس ناقص اختلافی / گران مایه : گران ارج / جفت: زوج، این قسمت طنز دارد، منظور اسب است.

سزد گر بداری سرش در کنار                     زمانی برآسایی از کارزار

بازگردانی: سزاوار است که سرش را در آغوش بگیری و زمانی از جنگیدن دست بکشی.

سزد: سزاوار است / کنار: آغوش / برآسایی: استراحت کنی، دست بکشی / کارزار: جنگ

کمان را به زه کرد زود اشکبوس                 تنی لرزلرزان و رخ سندروس

بازگردانی: اشکبوس زود کمانش را آماده کرد، در حالی تنش می‌لرزید و رنگ چهره اش مانند سندروس از ترس زرد شده بود.

به زه کردن: زه کمان را انداختن / بیت واج آرایی « ر» و « ز» دارد / سندروس: صمغی زرد است که روغن کمان از آن گرفته می‌شود / رخ سندروس: تشبیه بلیغ / تن و رخ: تناسب / تنی لرز لرزان: کنایه از ترس.

به رستم بر آنگــــه ببارید تیر                     تهمتن بدو گفت بر خیره خیر،

همی رنجه داری تن خویش را                    دو بازوی و جـان بد اندیش را

بازگردانی: پس از آن اشکبوس رستم را تیرباران کرد. رستم به او گفت بیهوده خودت را خسته می کنی و دو بازویت را می آزاری.

دو بیت موقوف المعانی هستند/ تهمتن: درشت اندام، لقب رستم / خیره خیر: بیهوده، بی علت / مصرع اوّل به رستم بر: دو حرف اضافه برای یک متمم / بیت نخست: واج آرای «ب» و «ر» / رنجه داری: می آزاری / بداندیش: بدخواه، دشمن.

تهمتن به بند کمر برد چنگ                    گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ

بازگردانی: رستم دستش را به سمت کمربندش برد و یک تیر که از جنس چوب خدنگ بود انتخاب کرد.

تهمتن: درش اندام، لقب رستم / کمر: کمربند / گزین: انتخاب / چوبه: واحد شمارش تیر / خدنگ: چوبی که از آن تیر و نیزه و زین اسب سازند .

یکی تیر الماس پیکان چو آب                  نهاده بر او چار پرّ عقاب

بازگردانی: تیری انتخاب کرد که نوک آن همانند الماس تیز بود و چهار پرّعقاب هم بر آن نصب شده بود.

الماس پیکان: تشبیه بلیغ ، پیکان: مشبّه، الماس: مشبّهٌ به / چو آب: مانند آب درخشان بود / چار: چهار/ تیر، پیکان و پر: تناسب / پر و بر: جناس.

کمان را بمالید رستم به چنگ                     به شست اندر آورده تیر خدنگ

بازگردانی: رستم کمان را در چنگ گرفت و تیر خدنگ را در قلاب گذاشت.

بمالید: لمس کرد / شست: قلاب / خدنگ : چوبی سخت که از آن تیر و نیزه و زین اسب سازند / کمان، شست و تیر: تناسب.

بزد بر بر و ســینه‌ اشکبوس                       سپهر آن زمان دست او داد بوس

بازگردانی: تیر را به سینۀ اشکبوس زد. آسمان هم به همین خاطر دست رستم را بوسید.

بر و بر: جناس تام / سپهر : آسمان / بوسیدن سپهر: جانبخشی / کلّ بیت اغراق دارد.

کشانی هم اندر زمان جان بداد                     چنان شد که گفتی ز مـــادر نزاد

بازگردانی: اشکبوس در دم جان داد گویی از مادر زاییده نشده است.

هم اندر زمان: بی درنگ، فوراً / جان داد: کنایه از مردن / گفتی: گویی / نزاد: زاده نشده است