دوره بازگشت و بیداری

از انقراض دولت صفویه تا آغاز سلطنت فتحعلی شاه قاجار، یعنی در دوران حکومتهای افشاریه، زندیه و ابتدای دوره قاجار، رشد و شکوفایی قابل توجهی برای تاریخ ادبیات ایران دیده نمی شود. در این دوره شاعران از سبک هندی روی برگردانده اند.

مشتاق اصفهانی در زمان نادرشاه و کریم خان زند، با همراهی چند تن دیگر از ادیبان انجمن ادبی اصفهان را اداره می کردند. هدف این انجمن رهایی بخشیدن شعر فارسی از تباهی و انحطاط اواخر دوره صفوی و دوره های بعد از آن بود؛ اما برای رسیدن به این هدف، راهی جز تقلید از آثار پیشینیان در پیش نگرفتند و به همین خاطر شعر را به دوران گذشته، بازگشت دادند و موجب پیدایش سبک بازگشت شدند.

هاتف اصفهانی از معرو فترین شاعران این عهد است.

گروهی از شاعران دوره بازگشت به قصد ه سرایی به سبک شاعران کهن خراسانی و عهد سلجوقی پرداختند؛ افرادی مانند صبای کاشانی، قاآنی شیرازی و سروش اصفهانی از این گروه اند.

گروه دیگر به سرودن غزل به سبک حافظ، سعدی و دیگر شاعران سبک عراقی پرداختند؛ شاعرانی مانند مجمر اصفهانی، فروغی بسطامی و نشاط اصفهانی نیز از این گروه اند.

عوامل زیر در این بیداری مؤثر بودند:

تأثیر جنگهای نافرجام ا یران و روس و توجه مردم به واقعیتها وامکانات فنی دنیای جدید؛

کوششهای عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی شاه در روی آوردن به دانش و فنون جدید؛

اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور برای تحصیل؛

رواج صنعت چاپ و روزنامه نویسی و ترجمه و نشر کتا بهای غربی؛

تأسیس مدرسه دارالفنون و آموزش دان شهای نوین به دست امیرکبیر.